Pracownicy etatowi (np. UoP), mianowani, z wyboru, pracownicy nieetatowi (umowy cywilno-prawne dla pracowników najemnych) i pracownicy na własny rachunek (samozatrudnieni JDG, czyli B2B i B2C) utrzymują system zdrowotny z podatków dochodowych (PIT) i składek zdrowotnych (NFZ). Obciążenia te nie są równe. Proporcjonalnie do dochodów więcej płacą JDG. Pracownicy etatowi otrzymują dodatkowo wartościowe bonusy, które nie są wliczane do ich dochodów, i od których nie odprowadza się podatku PIT i składki zdrowotnej. Istnieją grupy zawodowe, które nie płacą składek zdrowotnych i podatków, albo płacą je w symbolicznej kwocie. Grupy te korzystają z systemu zdrowotnego utrzymywanego przez innych obywateli. Szczegóły o obciążeniach składką zdrowotną i podatkiem dochodowym różnych grup zawodowych przedstawiłem w moich poprzednich opracowaniach - patrz: LISTA. Składka zdrowotna - fakty, analizy i wnioski (zbiór opracowań).
Co zmienić, by obciążenia pracujących były dla wszystkich takie same w obecnym systemie składkowo-podatkowym?
- Wprowadzić ulgi w płaceniu składki zdrowotnej dla JDG i właścicieli spółek osobowych (dalej łącznie: JDG), bo płacą więcej podatku PIT i składki zdrowotnej w relacji do dochodów niż płacą pracownicy UoP.
- Obciążyć wszystkich pracowników składką NFZ i podatkiem PIT od wartości rynkowej otrzymanych od pracodawcy dodatkowych bonusów niezaliczonych do ich przychodów (listę przedstawiłem w opracowaniu Bonusy pracownicze pozapłacowe 07.2025). Pracownicy nie płacą (PIT i skł.zdrowotnej) od wartości tych bonusów, choć są one ich dodatkowym dochodem obniżającym koszty życia, darmowymi dobrami i usługami wykorzystywanymi w celach prywatnych. Za to samo JDG płacą z prywatnych środków.
- Zwrot od państwa dla JDG proporcjonalnej części minimalnej składki zdrowotnej, którą przedsiębiorca samozatrudniony musi zapłacić nawet przy uzyskanym dochodzie mniejszym od obliczonego dochodu ustawowego dla minimalnego wynagrodzenia brutto (UoP). Dotyczy to: dochodów JDG mniejszych od ustawowego minimum (dla UoP), braku dochodów lub poniesionych strat (opcja, za którą nie będę umierał; minimalna składka niezależna od dochodów ma sens, bo w końcu przedsiębiorca posiada aktywną w CEiDG firmę - źródło jakichś dochodów, może zachorować i potrzebować pomocy systemu op. zdrowotnej, i płaci za gotowość systemu zdrowotnego - choćby z własnych oszczędności a nie dochodów. Postulat ma jednak znaczenie w kontekście innych uprzywilejowanych grup zawodowych, które nie płacą składki zdrowotnej wcale lub płacą ją w symbolicznej albo znacznie obniżonej kwocie - o czym będzie w dalszej cześci opracowania).
- Zwrot od państwa dla JDG całości lub części kosztów poniesionych na prywatne leczenie, którego nie można było zastąpić leczeniem finansowanym przez NFZ bez uszczerbku zagrażającemu funkcjonowaniu przedsiębiorstwa. Dotyczy to sytuacji, gdy długie oczekiwanie w kolejce do lekarza specjalisty prowadziłoby do wstrzymania działalności gospodarczej i w efekcie: utraty części przychodu, utraty biznesu, płacenia kar umownych dla kontrahentów B2B lub konsumentów B2C. Duże ryzyko ponoszą przedsiebiorcy JDG nie zatrudniający pracowników lub nie korzystający z usług firm zewnętrznych w działalności produkcyjnej, handlowej, usługowej JDG (szczegóły w Role przedsiębiorcy w firmie JDG, 09.2025).
- Wprowadzić standardowe opłaty składek zdrowotnych dla grup zawodowych zwolnionych z tego obowiązku lub płacących symboliczne kwoty lub niestandardowo zaniżone względem składek płaconych przez pracowników UoP i JDG: np. rolnicy KRUS, duchowieństwo (środowisko lekarskie wyliczyło ponad 20 grup zawodowych zwolnionych z płacenia składki zdrowotnej).
- Wprowadzić opłaty składki zdrowotnej, PIT i inne podatki (m.in. od części nieruchomości) dla rolników i osób prowadzących dodatkową i niezarejestrowaną, pozarolniczą działalność gospodarczą (niezarejestrowanej JDG) - szara strefa.
- Na nowo zdefiniować w ustawach (np. z 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych) pojęcie działalności gospodarczej i usunąć wyłączenia z niej działalności przynoszącej regularny dochód gospodarstwu domowemu (np. wynajem mieszkania jednego, dwóch, itd., produkcja w domowej mikroinstalacji i sprzedaż energii elektrycznej do ZE w umowie net-metering lub net-billing). Aktywności te powinny być traktowane jak jednoosobowa działalność gospodarcza i opodatkowane oraz oskładkowane tak samo jak JDG.
- Równy dostęp do leczenia NFZ. W Polsce niektóre grupy zawodowe (np. medyczne, politycy) mają lepszy dostęp do leczenia finansowanego z NFZ: krótkie kolejki lub ich brak, korzystają z procedur medycznych, które są niedostępne dla innych obywateli ubezpieczonych NFZ.
- Dodatkowe dwie składki zdrowotne dla osób spożywających lub korzystających z używek (alkohol, nikotyna, narkotyki, dopalacze) z dwóch tytułów: 1) kosztów leczenia z NFZ pacjenta spożywającego używki, 2) kosztów leczenia z NFZ innych pacjentów narażonych na bierny kontakt z używkami (np. wdychanie dymu z papierosów, e-papierosów lub innych używek) wytworzonych i rozprzestrzenionych w powietrzu przez osobę palącą (w miejscu publicznym z zakazem lub w pobliżu innych mieszkań: balkony lub okna domów wielorodzinnych typu bloki mieszkalne, klatki schodowe, pojazdy i przystanki komunikacji publ.). Osoba przyłapana "na gorącym uczynku" przez policję otrzymuje mandat karny z decyzją administracyjną o dodatkowej rocznej opłacie składki zdrowotnej. [Twoja wolność do palenia papierosów nie może ograniczać cudzej wolności do wdychania powietrza bez dymu papierosowego]
- Kara administracyjna dla przedsiębiorstw, gmin, zanieczyszczających środowisko naturalne (np. utwardzenie drogi gruntowej niewypłukanym, pylącym żużlem, żwirem, kruszywem przy działkach zamieszkałych, rekreacyjnych, itp.). Zanieczyszczenie środowiska może mieć potencjalny lub rzeczywisty negatywny wpływ na zdrowie ludzi. Problemy zdrowotne ludzi (mieszkańców, letników) mogą wystąpić w krótkim lub w długim wieloletnim okresie ich ekspozycji na zanieczyszczenie w powietrzu. Powietrze zanieczyszczone pyłem (i mikrocząstkami PM10, PM2.5) rozprzestrzenia się na ich działki i wdziera do domów w dzień i w nocy, suchym latem, wiosną. Zanieczyszczenie drogi gruntowej może pogorszyć jakość wód podziemnych wykorzystywanych do spożycia z prywatnych studni, ziemi (np. wypłukiwanie związków toksycznych wraz z deszczem i topniejącym śniegiem na sąsiednie pola uprawne, zamieszkałe działki). Zanieczyszczenie środowiska (pyłem, mikrocząstkami, lotnymi związkami organicznymi, związkami toksycznymi) rodzi duże koszty wieloletniego leczenia poszkodowanych, dramaty rodzinne i problemy społeczne. Może zakończyć się śmiercią (w 2019 r. z powodu wdychania PM2.5 z zanieczyszczonego powietrza po długich latach leczenia zmarło szac. 40 tys. Polaków). Kara administracyjna byłaby wydawana z urzędu niezależnie od innych konsekwencji wynikających z przepisów budowlanych i środowiskowych oraz roszczeń odszkodowawczych dla ofiar.
Szczegółowe informacje o JDG, pracownikach UoP przedstawiłem w: DANE. Czym jest JDG?, 07.2025.